Kuropatwa

Niewielki, ale głośny ptak, który jest kuzynem kury, ale w przeciwieństwie do niej potrafi latać. Przez większą część roku jest pod ochroną, ale w okresie łownym jest sporą atrakcją dla myśliwych. Pieczona, duszona czy zalewana śmietaną jest atrakcją niejednego wystawnego przyjęcia. Tym niezwykłym ptakiem jest „kuzynka kury”, czyli kuropatwa.

Wygląd

Kuropatwa to nieduży, około 30-centymetrowy ptak o wadze niespełna pół kilograma. W porównaniu do innych ptaków łownych, jest znacznie mniejsza od bażanta, ale większa od przepiórki i derkacza. Na pierwszy rzut oka trudno jest odróżnić samca od samicy – koguty wyróżniają się tym, że mają wyraźnie ciemniejszą kasztanowo-brązową podkowę, otwartą do dołu, kura zaś ma tylko białą plamę, chociaż u starych samic można dostrzec także rdzawą plamę czy niewyraźną podkowę. Odróżnić samca od samicy pozwala upierzenie skrzydeł od góry – u koguta widzimy pióra rdzawo-brązowe z czarną plamą i bledszym paskiem wzdłuż stosiny, natomiast u kury takich plam nie ma, ale na jej piórach dostrzec można kilka poprzecznych pasków koloru rdzawego lub płowego.

Zarówno kogut jak i kura mają na czole, wokół oczu i na podgardlu pióra koloru rdzawoczerwonego, podbrzusze i szyję popielatą, zaś grzbiet i skrzydła brązowo-szare. Ich dziób jest koloru niebiesko-szarego.
Młode kuropatwy nieco różnią się wyglądem od starszych osobników – ich nogi są żółte lub żółto popielate, dziób czarny, głowa ma upierzenie ciemnoszare, obrzeże oczu jest niebiesko-siwe. Inny jest także kształt lotek – u młodych osobników lotki są szpiczaste, u starych zaś okrągłe.

Występowanie

Kuropatwa to pospolity w Polsce gatunek ptaka, występuje w całym kraju na terenach nizinnych i pagórkowatych. Jej ulubionym miejscem bytowania są pola uprawne, przeplatane krzakami, kamionkami czy małymi laskami – tam kuropatwa chroni się przed skrzydlatymi drapieżnikami i w czasie złej pogody (zwłaszcza podczas śnieżnych zamieci). W zależności od pory roku kuropatwa może zmieniać swoje miejsce pobytu – wczesną jesienią przenosi się na ziemniaczyska i pola buraczane, a w październiku można ją spotkać na łąkach, w niskich zagajnikach, a także w łubinach.

W zależności od pory roku zmienia się także ich tryb życia. Na wiosnę trzymają się parami, przy czym samica nigdy nie oddala się od samca na dużą odległość. Jesienią i zimą kuropatwy żyją w większych gromadach – stada składają się zwykle z kilku bądź kilkunastu osobników – najczęściej są to para starych ptaków i młode (stara kura pełni funkcję przewodnika stada, zaś kogut czuwa nad jego bezpieczeństwem). Zimą natomiast ptaki ogrzewają się wzajemnie – gdy układają się do snu na polu czy innej otwartej przestrzeni, skupiają się zwykle w zwartką gromadkę, tworzą koło, zwracając się głowami na zewnątrz.

Trzeba wiedzieć, że kuropatwa niechętnie zmienia miejsce gniazdowania. Buduje gniazda na ziemi, pod osłoną wysokiej, gęstej trawy, koniczyny lub lucerny i gniazduje od kwietnia do czerwca. Opiekę nad gniazdem sprawuje para starych osobników, które opuszczają je tylko wtedy, gdy w zimie muszą szukać pożywienia. Wysiadywanie jaj to także rola obojga rodziców – samica składa na wiosnę 10-20 zółtopopielatych, czerwonawych lub zielonkawych jaj, które wraz z samcem wysiaduje przez 21-23 dni. Młode, które wyklują się z jaj, opuszczają gniazdo zaraz po wykluciu.

Żerowanie i pożywienie

Kuropatwy udają się na żer w ciągu dnia, zaczynając już o świcie ćwierkanie – kura wydaje donośne czirrit, zaś kogut – czirrap (stąd odgłos kuropatwy nazywa się czyrykaniem). W ciągu dnia kuropatwy kilkukrotnie przelatują z miejsca na miejsce, a następnie wybierają jedno miejsce, w którym pozostają przez cały dzień, o ile nie zostaną spłoszone przez człowieka lub jakieś zwierzę. Wieczorem znowu zaczynają czyrykać i przelatują w inne miejsce.

Obserwowanie tych porannych lotów jest bardzo ważne dla kłusowników, którzy w ten sposób mogą z łatwością ustalić, gdzie znajduje się stado. Najłatwiej upolować je oczywiście zimą, bo ciemne ptaki na pokrywie śnieżnej są bardzo widoczne, a brak pożywienia skłania je do większego zaufania dla ludzi. Zimą kuropatwy zbliżają się nawet do zabudowań gospodarczych, by – zwłaszcza w czasie dużych śniegów – zdobyć żer z końskich odchodów. W tym celu siadają blisko dróg, którymi jeżdżą pojazdy konne.

Kuropatwy żywią się głównie wszelkiego rodzaju nasionami – najczęściej są to nasiona chwastów, ziół i twa, a także ziarna zbóż, jagody krzewów. Chętnie zjadają także pączki ziół i trwa oraz małe listki, koniczynę i kapustę. Ich przysmakiem jest ziarno prosa, konopi, pszenicy i tatarki. W zimie kuropatwy zjadają oziminy zbóż, ale jeśli pokrywa śniegu jest wysoka, kuropatwy skazane są na głodowanie, dlatego okres zimowania to dla nich najtrudniejszy czas. Podczas bardzo dużych mrozów wiele zimujących kuropatw ginie.

Oprócz roślin, kuropatwy (zwłaszcza młode), żywią się także owadami i drobnymi bezkręgowcami, co sprawia, że kuropatwę nazwać możemy „przyjacielem rolników”, gdyż pomaga niszczyć stonkę ziemniaczaną.